სტუდენტებმა გაიმარჯვეს. შეიცვლება თუ არა სისტემა?

სერბეთში სტუდენტების მხარდაჭერილმა საარჩევნო სიამ ის შეძლო, რასაც ტრადიციული ოპოზიცია წლების განმავლობაში ვერ ახერხებდა: 25 ოქტომბრის საპარლამენტო არჩევნების შემდეგ ალექსანდარ ვუჩიჩმა მარცხი აღიარა. წინასწარი მონაცემებით, „სტუდენტური სია“ საპარლამენტო უმრავლესობას მოიპოვებს — თავად ვუჩიჩის შეფასებით, 135–140 მანდატს. საბოლოო მანდატების განაწილება ჯერ დასაზუსტებელია, თუმცა მთავარი პოლიტიკური შედეგი უკვე გამოიკვეთა: უნივერსიტეტებში დაწყებული პროტესტი წარმატებულ საარჩევნო კონკურენციად იქცა.

საქართველოსთვის, სადაც პარტიების მიმართ უნდობლობა საზოგადოებრივი ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილია, ეს გამოცდილება საყურადღებოა. თუმცა სერბეთის ამბავი მხოლოდ სტუდენტების სიმამაცით ან პოლიტიკოსების უარყოფით ვერ აიხსნება. მთავარი კითხვა ისაა, როგორ გადაიქცა ნდობა წარმომადგენლობად — და რამდენად ანგარიშვალდებული იქნება ახალი წარმომადგენლობა.

ტრაგედიიდან პოლიტიკურ მოთხოვნამდე

მოძრაობას ბიძგი 2024 წლის 1 ნოემბერს ნოვი-სადის რკინიგზის სადგურის გადახურვის ჩამონგრევამ მისცა. დაღუპულთა რაოდენობა მოგვიანებით თექვსმეტამდე გაიზარდა. პროტესტის მონაწილეებმა ტრაგედია სავარაუდო კორუფციასა და უწყებების უპასუხისმგებლობას დაუკავშირეს; ხელისუფლება კორუფციის ბრალდებებს უარყოფდა. პოლიტიკური პასუხისმგებლობის მოთხოვნა კონკრეტული პირის სისხლისსამართლებრივი ბრალის დადასტურებისგან უნდა განვასხვაოთ.

სტუდენტების თავდაპირველი მოთხოვნები კონკრეტული იყო: მშენებლობის სრული დოკუმენტაციის გამოქვეყნება, დემონსტრანტებზე თავდამსხმელთა პასუხისმგებლობა, დაკავებული მომიტინგეების წინააღმდეგ წარმოებული საქმეების შეწყვეტა და უმაღლესი განათლების დაფინანსების 20 პროცენტით გაზრდა. ხელისუფლება შესრულებაზე საუბრობდა, სტუდენტები კი ამ შეფასებას არ ეთანხმებოდნენ. პრემიერ-მინისტრ მილოშ ვუჩევიჩის გადადგომაც მათ მოთხოვნების შესრულებად არ მიუჩნევიათ.

ეს განსხვავება არსებითია: თანამდებობის პირის წასვლა და ინსტიტუტის პასუხისმგებლობა ერთი და იგივე არ არის.

ვინ არიან „სტუდენტები“?

მოძრაობა ფაკულტეტების საერთო კრებებს — პლენუმებს — დაეყრდნო. მონაწილეები საკითხებს განიხილავდნენ და კენჭს უყრიდნენ; საქმიანობას სამუშაო ჯგუფები და უნივერსიტეტებს შორის კოორდინაცია უზრუნველყოფდა. ერთპიროვნული ლიდერის არქონა ორგანიზაციისა და გავლენიანი ადამიანების არყოფნას არ ნიშნავდა.

2025 წლის მაისში მოძრაობამ ვადამდელი არჩევნები მოითხოვა. მოგვიანებით შექმნილი „სტუდენტური სია“ სტუდენტების მიერ შერჩეულ სხვადასხვა პროფესიის წარმომადგენლებს აერთიანებდა. ამიტომ უფრო ზუსტია საუბარი სტუდენტების მხარდაჭერილ კანდიდატებზე, ვიდრე სტუდენტებით დაკომპლექტებულ მომავალ მთავრობაზე.

პარტიული ხელმძღვანელებისგან დისტანციას პოლიტიკური შინაარსი არ გაუქრია: მოძრაობამ კანდიდატები შეარჩია, პროგრამა გამოაქვეყნა და საპარლამენტო ძალაუფლებისთვის იბრძოლა. მის პროგრამაში ანტიკორუფციულ ცვლილებებთან ერთად განათლება, დასაქმება, საცხოვრებელი და ჯანდაცვაც შევიდა.

რატომ მოიპოვეს ნდობა?

სავარაუდო ახსნა რამდენიმეა: გასაგები მოთხოვნები, უნივერსიტეტების საზოგადოებრივი ავტორიტეტი, კოლექტიური გადაწყვეტილებები და მოქალაქეებთან უშუალო ურთიერთობა. ამ ფაქტორების ცალკეული წვლილი კვლევით ზუსტად გაზომილი არ არის.

თუმცა მხარდაჭერა მხოლოდ ქუჩის სურათებით არ დასტურდება. CRTA-ს 2025 წლის 8–13 თებერვლის გამოკითხვაში პროტესტს 64% უჭერდა მხარს. კვლევა 1,065 სრულწლოვანთან სატელეფონო ინტერვიუს ეფუძნებოდა. პროტესტის მხარდაჭერა ავტომატურად კონკრეტული სიისთვის ხმის მიცემას არ ნიშნავს.

მოძრაობის გაფართოებას ზეწოლა და დაპირისპირებაც ახლდა. Amnesty International-ის 2024 წლის დეკემბრის ანგარიში სერბეთში ჟურნალისტებისა და აქტივისტების წინააღმდეგ ციფრული თვალთვალის შემთხვევებს აღწერს. ამავე დროს, მოძრაობის ფინანსებისა და შიდა გადაწყვეტილებების სრული დამოუკიდებელი აუდიტი ჩვენს კვლევას არ ჩაუტარებია. სანდო რეპუტაცია ამ შემოწმების საჭიროებას არ აუქმებს.

სერბეთი ერთხელ უკვე შეიცვალა

1996–1997 წლებში სტუდენტურმა და ოპოზიციურმა პროტესტებმა ადგილობრივ არჩევნებში ოპოზიციის გამარჯვებების აღიარებას შეუწყო ხელი. მილოშევიჩი ხელისუფლებაში დარჩა, მოგვიანებით კი თანამშრომლობა დაიშალა.

2000 წელს Otpor!-მა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა, მაგრამ შედეგი მხოლოდ სტუდენტებს არ მოუტანიათ: პროცესში მონაწილეობდნენ ოპოზიციური პარტიები, საერთო საპრეზიდენტო კანდიდატი, დამკვირვებლები, მუშები და სხვა მოქალაქეები. უცხოური დახმარებაც დოკუმენტირებულია; მისი არსებობა ადგილობრივი საზოგადოების პოლიტიკური ნების არარსებობას არ ადასტურებს. არც მაშინდელი დახმარება ამტკიცებს დღევანდელი მოძრაობის გარედან მართვას.

დღევანდელი მოძრაობა Otpor!-ის ავტომატური გაგრძელება არ არის. საერთო ისტორია მათ ერთ ორგანიზაციად არ აქცევს.

სად მთავრდება საქართველოსთან მსგავსება?

საქართველოში პარტიების მიმართ უნდობლობა დემოკრატიის უარყოფას არ უდრის. 2024 წლის „კავკასიის ბარომეტრის“ გამოქვეყნებული შედეგებით, პარტიებს ჯამურად 12% ენდობოდა, ხოლო დემოკრატიას სხვა პოლიტიკურ სისტემებზე უპირატესობას 67% ანიჭებდა. ეს 2024 წლის მონაცემებია და არა დღევანდელი განწყობის ზუსტი აღწერა.

არსებობს კონკრეტული სამართლებრივი განსხვავებაც: სერბეთში საპარლამენტო სიის წარდგენა მოქალაქეთა ჯგუფსაც შეუძლია. საქართველოში საარჩევნო სიის წარდგენის უფლება მხოლოდ რეგისტრირებულ პოლიტიკურ პარტიებს აქვთ; მოქალაქეთა ჯგუფს ასეთი სია ვერ წარუდგენია. განსხვავდება უნივერსიტეტების მდგომარეობა, მედიის გარემო და საგარეო უსაფრთხოების კონტექსტიც. ამიტომ „სერბული მოდელის“ პირდაპირი გადმოტანის დაპირება შეცდომაში შემყვანია.

დიასპორის მონაწილეობაც ერთიანი პოლიტიკური ნების სახით არ უნდა წარმოვიდგინოთ. სერბი სტუდენტების სტრასბურგისკენ მგზავრობისას თანამემამულეების მხარდაჭერა დოკუმენტირებულია; არჩევნების შედეგზე დიასპორის საერთო გავლენა კი ამ კვლევით არ გაზომილა.

სერბეთის გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ არსებული პარტიებით იმედგაცრუება პოლიტიკური წარმომადგენლობის მოთხოვნას ყოველთვის არ აქრობს. ზოგჯერ მოქალაქეები სხვა წარმომადგენლებსა და მათ შერჩევის სხვა წესს ეძებენ.

არჩევნების შემდეგ შესამოწმებელი სწორედ ეს წესებია: ვინ მიიღებს გადაწყვეტილებებს, ვინ გააკონტროლებს ფულს, როგორ იქნება დაცული განსხვავებული აზრი და შეძლებენ თუ არა სასამართლო და მედია ახალი ხელისუფლების დამოუკიდებლად შემოწმებას. სერბეთში საარჩევნო გამარჯვება უკვე გამოიკვეთა. მისი დემოკრატიული შედეგი ჯერ დასამტკიცებელია.